درباره فيلم برزخى ها
محسن مخملباف - جمعه ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۵
خلاصه ماجرا:
در سـال ۱۳۶۱ (۴۳ سـال قبـل) عبدالمجیـد معاديخـواه وزيـر ارشـاد وقـت، بـا یـک زن هنرپیشـه رابطـه جنسـی برقـرار کـرد و بــه فيلــم برزخیهــا مجــوز نمایــش داد. در همان روزهــا محافــظين معادیخــواه او را برهنــه از آغــوش خانــم بازيگــر بيرون كشـيدند، و او مجبـور بـه اسـتعفاء شـد. پـس از آن فيلـم برزخىهــا توقيــف شــد و بازيگـران قبــل از انــقلاب از بــازی در فیلمهـا محـروم شـدند تـا تبعـات رسـوايى ناشـی از فسـاد یـک وزیـر روحانـی جمـع و جـور شـود
شرح ماجرا:
از اكــران برزخىهــا مــدتى مى گذشــت كــه بــه ديــدن فيلــم رفتــم. داســتان برزخىهــا مربــوط بــه گروهــى مجـرم خطرنــاك بــود كــه يكى از آنهــا از شــدت شرارت، حتــى بــه مــادر خــود رحــم نكـرده، او را هــم كشــته بــود. ايــن گــروه قاتـل در روز انـقلاب ۵۷ از زنـدان مىگريزنـد و قصـد فـرار از كشـور را دارنـد، امـا بـا مشـاهده حملــه دشـمن خارجـى بـه ايــران، غيرتشــان گُل مىكنــد و در مقابــل دشــمن تــا پــاى جــان مىايســتند و شــهيد مىشــوند.
هنــگام خــروج از ســالن ســينما، خبرنــگار جوانــی كــه در حــال مصاحبــه بــا تماشــاچيان بــود، نظــر مــرا هــم پرســيد. گفتــم: تصويــرى كــه ايــن فيلــم از مــردم و شــهداى جنــگ ارائـه مىدهـد، تصويـر مُشـتى مجـرم وقاتـل خطرنـاك اسـت، نــه تصويــر واقعــی مردمــى كــه بـراى دفــاع از كشــور شــهيد شـدهاند... خبرنـگار گفـت: نظـر شما را بـا نـام خودتـان چـاپ مىكنم.
روز بعـد همان خبرنـگار تمـاس گرفـت و گفـت: وزيـر ارشـاد آقــاى معاديخــواه از مطلــب شما بســيار عصبــانى شــده و در روزنامــه هــم مـرا تحــت فشــار قـرار دادهانــد كــه چــرا نظــر گروهــی از بیننــدگان را در نقــد ایــن فیلــم چــاپ كــردهام. خبرنـگار جـوان دنبـال راه چـارهای بـرای تخفیـف خشـم وزیـر ارشــاد بــود. مــن فكــر كــردم جــوان تــازه كارى اســت و از عصبانيــت وزيــر ترســيده. و بــاورم نمىشــد نقــد يــك فيلــم، وزيـرِ روحـانى انـقلاب را از كـوره بـه در كنـد.
روز بعــد معاديخــواه در مجلــس ســخنرانى كـرد و بــا اشــاره بـه سـخن چـاپ شـده از مـن گفـت: منتقـدی مُغـرض، امنيـت مسـئولين دلسـوز انـقلاب را بـه خطـر انداختـه و مـا قاطعانـه بــا او برخــورد قانــونى مىكنيــم. ســخنان معاديخــواه در مطبوعـات بـه شـکلی وسـيع انتشـار یافـت.
واكنـش وحشـتزده و افراطـى معاديخـواه وزيـر ارشـاد وقـت بـه نقـد مـن، هـم نـام برزخىهـا را بـر سر زبانهـا انداخـت و هـم نـام مـرا. اگـر شـهرت امـروز مـن بعـد از چهـل و چنـد سـال فعاليـت هنرى، مربـوط بـه كتابهـا و فيلمهـا و جوايـز بينالمـللى مـن اسـت، در آن زمـان مـن ۲۵ سـاله بـودم و شـهرتى نداشــتم. و اگــر واكنــش تنــد و پــر سر و صــداى وزيــر ارشــاد وقـت نبـود، نظـر مـن لابلاى مطالـب ديگـرى كـه هـر روزه در روزنامههــا چــاپ مىشــد ناديــده گرفتــه مىشــد.
روز بعــد از شــعبه دادگاهــى تمــاس گرفتنــد و از مــن خواســتند بـراى پاســخگويى بــه اتهاماتــم بــه دادگاهــی واقــع در اویـن مراجعـه كنـم. مـن كـه چهـار سـال و نيـم از عمـرم را در زنــدان ســياسى دوران شــاه گذرانــده بــودم، از زنــدان نمىترســيدم، امــا دچــار تناقــض شــدم. بــراى آزادى انــقلاب كـرده بوديـم، امـا حـق نقـد يـك فيلـم و ارائـه ديـدگاه خـود را نداشــتیم. از آن ســو معاديخــواه ظــرف حــدود ســه ســالى كـه از انـقلاب مىگذشـت، يـك دوره قـاضى دادگاه بـود، بعـد نماينـده مجلـس و بلافاصلـه وزيـر ارشـاد شـد. او يـادش رفتـه بـود وزارت ارشـاد بـا دادگاه انـقلاب فـرق مىكنـد. بـه مـادرم گفتـم بـه دادگاه مراجعـه نمىكنـم، تـا خودشـان بياينـد مـرا دســتگير كننــد.
روز بعــد در روزنامــه كيهــان مطلبــى از محمــد خاتمـى بــه چــاپ رســيد. در آن مطلــب از معاديخــواه بــه عنــوان وزيــر شايسـته و بايسـته ارشـاد تمجيـد شـده بـود، در عين حـال بـه ســخنان وى ايـراد گرفتــه بــود كــه در كنــار حرمــت و امنيــت مســئولين دلســوز انــقلاب، آزادى انديشــه و قلــم هــم ضرورى اسـت و اگـر امـكان نقـد را از افـراد جامعـه بگيريـم، هنر تعـالى نمىيابـد، و انـقلاب راه اسـتبداد را مـىرود. روح مطلـب آقـاى خاتمـى دفـاع از آزادى انديشـه و قلـم بـود و نـه دفـاع از مـن. کــه در آن زمـان نـه ايشـان مـرا از نزدیـک مىشـناخت و نـه من ایشان را.
رويارويــى دو روحــانى تــراز اول انــقلاب، فرصتــى داد تــا بقيـه هـم جـرات ابـراز عقيـده كننـد و چـاپ هـر مطلبـى بـر وحشـت معادیخـواه مىافـزود. بـعضى از مطالـب در دفـاع از آزادى قلـم بـود و بـعضى در نقـد ابتـذال فيلـم فـارسى.
اخبــار تلويزيــون، هــر شــب گــزارش كوتاهــى از هيــات دولـت را نشـان مـىداد كـه بـا قرائـت قـرآن معاديخـواه شروع مىشـد. امـا در اوج آن جدلهـای مطبوعاتـی، ناگهـان در خبر تلويزيـون اعلام شـد وزيـر ارشـاد آقــاى معاديخـواه بـه دليـل مشـكل سلامتـى اسـتعفاء داده اسـت.
فــرداى آن روز در محافــل خصوصــی خبری پخــش شــد كــه معاديخــواه بــه بهانــه فيزيوتراپــى كمــرش بــه مطــب دكترى مراجعــه مىكــرده، و محافظیــن او در اتــاق انتظــار مىماندهانــد. دیــروز از اتــاق فيزيوتراپــى صــداى مشــكوكى مىشــنوند و بلافاصلــه قفــل در را مىشــكنند و وزيــر ارشــاد را برهنـه در آغـوش يكى هنرپیشـه زن میبیننـد. محافظیـن بـا مشــت دمــاغ وزيــر را مىشــكنند و او را بــا خــود مىبرنــد و علـت اسـتعفاى معادیخـواه هـمين اسـت.
تحقيـق و بـازرسى در مـورد وزير ارشـاد شروع شـد و از جمله بـازرسى هـم بـه حـوزه هنرى آمـد و از هنرمنـدان حـاضر سـوال كـرد از معاديخـواه چـه مىدانيـد؟ يكى از هنرمنـدان شـايعهاى كـه در مـورد او شـنيده بـود را نقـل كـرد، امـا افـزود مـا بـاور نمىكنيـم. بـازرس گفـت متاسـفانه شـايعه صحـت دارد.
تـا چنـد مـاه بعـد وزارت ارشـاد وزيـر نداشـت. مهـدى كلهـر معـاون سـينمايى معاديخـواه، بـه عنـوان سرپرسـت باقـى ماند تــا تبعــات ايــن رســوايى را جمــع و جــور كنــد. و در نهايــت فيلــم برزخىهــا توقيــف شــد و مهدی کلهــر هــم چــون معاديخــواه بــه انــزوا رفــت و تــا بيســت و چنــد ســال بعــد كــه دوبــاره معـاون رسـانهاى احمـدى نـژاد شـد، از سـوى هيـچ دولتـى بـه کار جدی گرفته نشد.
اگـر آن ماجـرا بـراى معاديخـواه پيـش نيامـده بـود، تـا منجـر بـه اسـتعفايش شـود، او همچنـان وزيـر مىمانـد و چـه بسـا در آينــده رييس جمهــور مىشــد. چــرا كــه شــهرتش دســت كمـى از روسـاى جمهـورى بعـدى نداشـت.
در كشــورهاى آزاد، رابطــه عاشــقانه یــا جنســی شــهروندان بــه توافــق خودشــان مربــوط اســت. امــا وقتــى فـردى بـراى دريافــت مجــوزى بــا وزيــرى رابطــه مالــی یــا جنســی برقـرار مىكنــد، فســاد تلقــی میشــود و ماجــرا بــا شــفافيت اعلام مىشــود. اگــر جمهــوری اسلامــی ریــاکار نمىخواســت بـراى روحانيــت انــقلاب آبــرودارى كنــد، ماجــراى رابطــه جنســی معادیخــواه رسما اعلام مىشــد.
اكنــون بعــد از حــدود چهــل و ســه ســال توســط جمهــورى اسلامــى ايــن طــور وانمــود مىشــود كــه معاديخــواه بــراى دفــاع از هنرمندانــی چــون فرديــن و ملــک مطیعــی اســتعفا داده اســت. و گفتــه میشــود خمینــی و خامنــهاى هــم بــا معاديخــواه بــرای نمایــش برزخیهــا و بازیگــری هنرمنــدان قبــل از انــقلاب موافــق بودهانــد، امــا موســوی نخســت وزیــر وقـت مخالـف بـوده اسـت.
اگــر چنیــن بــود، در سى و چنــد ســالى كــه از رهبرى خامنـهاى مىگـذرد، چــرا معاديخـواه دوبـاره بـه قضــاوت، وكالـت يـا وزارت توسـط خامنـهاى دعـوت نشـد تـا هنرمندانـی چـون فرديــن و ملــک مطیعــی و بهــروز وثوقــی و دیگــران را بــه ســينما برگردانــد؟ و چــرا معاديخــواه كــه ظــرف دو ســال اول انــقلاب، هــم قــاضى شــد و امثـــال تقــى شــهرام را بــه اعــدام محکــــوم كـرد و هــم دخيــل در پرونــده امير انتظــام شــد، و هــم وكيــل شــد و هــم وزيــر، ناگهــان چــه شــد كــه بیــش از چهـل سـال بـه انـزوا رفـت؟ آيـا ۴۳ سـال در انـزوا بـود تـا از حقـوق بازیگـران قبـل از انـقلاب دفـاع كنـد؟ يـا ايـن كـه آتـش فسـادش هـم دامـن عبـای او را گرفـت و هـم دامـن هنرمنـدان قبــل از انــقلاب را؟
انگیزه حکومت از تکرار این دروغ چیست؟
وقتــى ماجـرای برزخىهــا از ســوى ســپاه ســایبری مطــرح مىشــود، نشــانههايش ايــن جــملات اســت: امــام خمينــى مخالــف بــازى بازيگــران قبــل از انــقلاب نبــود. و از قــول معاديخــواه اعلام مىكننــد: خامنــهاى مخالــف حضــور بازیگــران قبــل از انــقلاب نبــود. بعــد اضافــه مىكننــد كــه مهنــدس موســوى و خاتمـى و مخملبــاف مانــع كار ایــن هنرمنــدان شــدهاند. آنهــا حتــى بهــروز وثوقــى را كــه قبــل از انـقلاب بـه دلايـل ديگـرى از ايـران خـارج شـده را هـم در ليســت بازيگــران ممنوعالــکار شــده برزخیهــا مىگذارنــد.
در ايـن مـوارد قصـد سـپاه سـايبرى محبوبيتزدايـى از خاتمى و موسـوى و جلـب محبوبيـت بـراى خامنـهای و خمينى اسـت. گاهـى هـم بـراى بـازدارى مـن از فعاليـت سـياسى اسـت. مـثلا در ســال ۸۸ در اوج جنبــش ســبز، وقتــى در رســاندن صــداى مـردم ايـران بــه جهــان فعــال بــودم، ايــن جــو راه افتــاد، يــا وقتـى بيانيـهاى را بـا گروهـى از داخـل و خـارج منـتشر كرديـم كـه جمهـورى اسلامـى اصلاح ناپذيـر اسـت و بايـد برانداختـه شــود، ایــن جــو دوبــاره بــه راه انداختــه شــد. حــال آن كــه ايـن ليسـت سـه نفـره بـه عنـوان تصميـمگيران توقيـف فيلـم برزخىهـا بـه دلايـل زيـر واقعيـت نـدارد:
۱. (معاديخـواه در مصاحبههاى خـود میگویـد محمـدزاده تهیه کننـده برزخیها را از قبـل انـقلاب هـم مىشــناخته و از پذيرايىهــاى ايشــان در آبــادان بهرهمنــد میشــده.) تهيهكننـده فيلـم برزخیها محمدزاده، اعلام مىكنــد: «برزخىهــا مجــوز وزيــر ارشــاد را داشــت و رضایــت امــام و آقــای خامنــهای را هــم داشــت و مـن هـم كلى نامـه حمايـت از عـلماى قـم بـراى فيلـم جمـع كـرده بـودم، امـا مخملبـاف مجـوز ارشـاد و نامـه همـه عـلماى قــم را پــاره كـرد و دور ريخــت و بــا يــك فرمــان مخملبــاف، برزخىهــا توقيــف شــد».
ايــن آقــا از مــن كــه در آن زمــان جــوانى ۲۵ ســاله، و تــازه از زنــدان ســياسى آزاد شــده بــودم، و نــه شــهرتى داشــتم و نــه پســت و مقامــی، بــه عنــوان قــدرتى مافــوق خمينــى، مافــوق خامنــهاى، مافــوق وزيــر ارشــاد و مافــوق همــه عــلماى قــم يـاد مىكنـد، تـا اصـل ماجـرا کـــه فسـاد وزیـر ارشـاد بـود را کــتمان کنــد. حــال آن کـــه مــن نــه تنهــا در آن زمــان هيــچ پســت و مقامــى نداشــتم، كــه حتــى تــا ۲۰ ســال پيــش كــه از ايـران خـارج شـدم، حتـى يـك دقيقـه پسـت دولتـی نداشـتهام کــه در مقـام تصميـمگيرى قـرار بـگيرم.
۲. اگــر میرحســین موســوى مقابــل خواســت خمینــی، خامنــهاى، عــلمای قــم و وزیــر ارشــاد ايســتاده، و مانــع از تــداوم نمایــش برزخیهــا و ممنوعالــکاری هنرمنــدان شــده، چـرا در ۳۵ سـال گذشـته كـه موسـوى از قـدرت بـر كنـار بوده، و در ۱۴ سـالى كـه موسـوی و هـمسرش خانـم رهنـورد در حصر خانگــى هســتند، خامنــهاى دوبــاره معاديخــواه را بــه وزارت نگماشـت، تـا آن هنرمنـدان را دوبـاره بـه كار دعـوت كنـد؟ یـا چـرا عليرغـم درخواسـت تعـدادى از بازيگـران مشـهور فـعلى، بــه هنرمنــدی چــون بهــروز وثوقــى اجــازه ورود بــه ايـران را نمىدهنــد؟ مگــر در ســی و چنــد ســال گذشــته حــرف اول و آخر مملکـت ایران را خامنهای نمىزند؟
۳. آقــاى خاتمـى در ايــن رابطــه تنهــا مقالــهای در دفــاع از آزادى انديشــه و قلــم نوشــت، بــا همان روشى كــه بعدهــا در دولــت اصلاحــات پيشــه كـرد. معلــوم نیســت ســپاه ســایبری کـــه بـرای توقیــف برزخیهــا بعــد از ۴۳ ســال هنــوز اشــک تمســاح میریـزد، چــرا هیــچ کجــا اشــاره نمیکنــد کــــه فیلــم ناصرالدینشــاه ســاخته مــن، در آخــر دهــه ۶۰ بــه دلیــل نمایــش هنرمندانــی چــون فردیــن و ملــک مطیعــی و گوگــوش و بهـروز وثوقـی توسـط خامنـهاى توقیـف شـد، و خاتمـی کــه وزیـر ارشـاد وقـت بـود، حتـی حـاضر نشـد سـکوت کنـد و بـر ایـن توقیـف صحـه بگـذارد و بـرای اعتراض اسـتعفا کــرد.
۴. در ایـن ۴۶ سـال، صدهـا فیلـم توسـط همیـن جمهـوری اسلامــی توقیــف شــده، و ســازندگانش از کار محــروم شــده و گاه زندانــی، یــا مجبــور بــه مهاجـرت از وطــن شــدهاند. چــرا سـپاه سـایبری در کنـار اشـک تمسـاحی کـــه بـرای برزخیهـا میریــزد، از ایــن ظلمهــا یــاد نمیکنــد؟
۵. هـرگاه قـرار اســت حکومــت علــت توقیــف برزخیهــا را بــه گـردن مهنــدس موســوی و خاتمـی و مــن بیندازنــد، دو تــن معرکهگـردان و پــای ثابــت مطالــب منــتشره و فیلمهــای سـپاه سـایبری در مـورد برزخیهـا هسـتند:
اول، مجیــد معادیخــواه کــــه بــا روایتــی ســاختگی تلاش میکنــد پـرده بــر فســاد جنســی خــودش کــــه علــت اصلــی توقیـف برزخیهـا بـود بینـدازد، و چنیـن مینمایـد کــه چهـل و ســه ســال اســت دنبــال احقــاق حــق برزخیهاســت.
دوم، مهــدی کلهــر معــاون معادیخــواه در زمــان فســاد اوســت، کــــه بــا رســوایی وزیــر مافوقــش او هــم بــه حاشــیه رفـت، تـا زمـان احمدینـژاد کــه بـا سـمت مشـاور رسـانهای احمدینــژاد بــه کار بازگشــت. او از زمــان جنبــش ســبز بــا کینــه فــراوان از مــن و موســوی و خاتمــی ســخن میگویــد.
دلیـل آن اینکــه در زمـان جنبـش سـبز، در جشـنواره نـورنبرگ آلمان، در حـال اهـدای جایـزه دریافتـی خـود به مهـدی کروبی، یکــی از رهبران جنبـش سـبز بـودم، ناگهـان دختر جوانـی روی سـن آمـد و گفـت: مـن آمـدهام بـه جنبـش سـبز ملحـق شـوم. پرسـیدم: شما؟ گفـت مـن نرگـس، دختر مهـدی کلهـر، مشـاور احمدینــژاد هســتم. نرگــس کلهــر در همانجــا بــا حنــا دخترم در ایــن بــاره گفتگویــی کــرد کـــه در فضـــای مجــازی پخــش شــد. پخــش ایــن مصاحبــه بـرای کلهــر کــه خــودش سردمــدار رســانهای احمدینــژاد بــود، و ناگهــان دخترش بــه اپوزیســیون پنــاه آورده بــود، بـرای او شکســتی شــد کــــه دســت از سرش برنمــیدارد، و سالهاســت هرچــه دروغ میگویــد آرام نمیگیــرد. او بــرای برزخیهــا آه و نالــه سر میدهــد، امــا ســخنی از ظلمــی کـــه بــا احمدینــژاد و خامنــهای در حــق کروبـی و موسـوی و رهنـورد کردنـد، بـر زبـان نمـیآورد. انـگار نـه انـگار کــه موسـوی و هـمسرش رهنـورد ۱۴ سـال اسـت بـه خاطـر کودتـای انتخاباتـی آنهـا در حصرنـد. و به خاطـر کودتای آنهــا رای مـردم دزدیــده شــد و مســیر اصلاحــات نیمبنــد بــه اسـتبداد کامـل رسـید.
۶. قصــد ســپاه ســایبری بــا ايــن دروغــا لطمــه بــه دمكراسىخواهــى اســت. متاســفانه گروهــى بــا آن كــه خودشــان در حــال مبــارزه بــا حكومــت ريــاكار و مســتبد ايراننـد، چـون اهـل تحقيـق نيسـتند، ناخواسـته عامـل پخـش موجهــاى دروغ حكومــت اسلامــى مىشــوند.
۷. مـن اگـر بخواهـم ماجـراى توقيـف برزخىهـا را خلاصـه كنـم چـنين مىشـود:
گنه كرد در بلخ آهنگرى
به شوشتر زدند گردن مسگرى
بخشی از جلد دوم خاطرات محسن مخملباف
سپتامبر ۲۰۲۵
